Լեոն և Էդուարդը ծանոթացան երիտասարդ տարիքում։
Նրանք գրեթե միաժամանակ աշխատանքի ընդունվեցին նույն ձեռնարկությունում։ Նրանց աշխատավարձերը, հոգսերը, ընտանիքները, երեխաները և կենցաղային ծախսերը նման էին, ինչպես նաև այն զգացումը, որ փողը միշտ վերջանում է խնդիրներից շուտ։
Նրանք երկար տարիներ կողք կողքի աշխատեցին։ Նույն սեղանի շուրջ ճաշում էին, քննարկում գները, վերանորոգումը, առողջությունը, ղեկավարությանը և երեխաներին։ Երեսուն տարվա ընթացքում յուրաքանչյուրի մոտ այնքան պատմություն էր կուտակվել, որ մյուսը գրեթե ցանկացած զրույցի ավարտը կարող էր նախապես գուշակել։
Երբ նրանք երեսունից մի փոքր ավելի էին, երկուսի մոտ էլ սկսվեցին ատամների խնդիրները։
Լեոյի դեպքում ամեն ինչ պարզ էր։
Եթե ատամը սկսում էր ցավալ, նա սկզբում սպասում էր։
Երբեմն ցավն ինքնուրույն անցնում էր։ Երբեմն դեղահաբերն էին օգնում։ Երբեմն հաջողվում էր դիմանալ մինչև հանգստյան օրերը։ Երբեմն՝ մինչև հաջորդ աշխատավարձը։
Բայց եթե վիճակը շատ էր վատանում, նա գնում էր բժշկի։
Բժիշկը կարող էր ասել․
— Այս ատամը կարելի է բուժել։
Լեոն առաջինը հարցնում էր․
— Իսկ հեռացնելն ինչքա՞ն արժե։
Նրա համար դժվար էր առողջության մասին տասը տարի առաջ մտածել, երբ այսօր պետք էր աշխատանքի գնալ, վճարել հաշիվները և եկամտի զգալի մասը չծախսել մեկ ատամի վրա։
Հեռացումը հասկանալի լուծում էր թվում։
Մի անգամ դիմանալ, և խնդիրը վերջացած է։
Այդ ատամն այլևս երբեք չի ցավա։
Էդուարդը մի փոքր այլ կերպ էր մտածում։
Նա նույնպես ամեն ինչ չէր կարող իրեն թույլ տալ։ Երբեմն նույնպես հետաձգում էր բուժումը։ Երբեմն ընտրում էր ավելի պարզ տարբերակը։ Տարիների ընթացքում նրա մի քանի ատամներն էլ ստիպված էին հեռացնել։
Բայց հեռացումից առաջ նա սովորաբար ևս մեկ հարց էր տալիս․
— Եթե այս ատամը հեռացնենք, հետո ի՞նչ կլինի։
Երբեմն պատասխանը նրան դուր չէր գալիս։
Պետք էր լինելու ինչ-որ բան վերականգնել։ Ծանրաբեռնվածությունը փոխվելու էր։ Այս թեմային կրկին պետք էր վերադառնալ։
Այդ ժամանակ Էդուարդը հարցնում էր․
— Իսկ եթե բուժենք, ողջամիտ կանխատեսում կա՞։
Նա չէր փորձում ամեն գնով պահպանել յուրաքանչյուր ատամը։ Բայց եթե բժիշկն ասում էր, որ ատամը կարելի է թողնել ընդունելի կանխատեսմամբ, Էդուարդն ավելի հաճախ համաձայնում էր բուժել։
Լեոն երբեմն ծիծաղում էր․
— Դու չափազանց շատ ես մտածում։ Միևնույն է, մի օր ատամները վերջանալու են։
Էդուարդը պատասխանում էր․
— Գուցե։ Բայց թող ոչ այսօր։
Մի քանի տարի անցավ։
Լեոյի մոտ արդեն մի քանի ատամ չկար։
Նա դրան սովորել էր։
Սկզբում մյուս կողմով էր ծամում։ Հետո սովորեց ավելի փափուկ սնունդ ընտրել։ Որոշ անհարմարություններ այլևս չէր նկատում։
Մարդուն ընդհանրապես բնորոշ է սովորել այն ամենին, ինչը դեռ երեկ լուրջ խնդիր էր թվում։
Մի օր մի ծանոթ նրան ասաց․
— Իզուր ես այդքան անհանգստանում այս ատամների պատճառով։ Ես արդեն քսան տարի պրոթեզներով եմ։ Ոչինչ չի ցավում։ Ընդհանրապես մոռացել եմ, թե ինչ է ատամի ցավը։
Լեոն հիշեց այդ խոսքերը։
Դրանց մեջ շատ հանգստացնող մի բան կար։
Ոչ անվերջ բուժումներ։ Ոչ մշտական ծախսեր։ Ոչ վախ, որ վաղը նորից ինչ-որ բան կցավի։
Պարզապես մի օր ամեն ինչ ավարտել և պրոթեզ դնել։
Այդ օրվանից այս միտքը նրան ավելի ու ավելի հաճախ էր վերադառնում։
Եթե հերթական ատամը սկսում էր անհանգստացնել, Լեոն արդեն միայն այդ ատամի մասին չէր մտածում։
Նա պատկերացնում էր ապագան։
Հարթ ատամներ։ Ոչ մի ցավ։ Ոչ մի խողովակ, պլոմբ կամ բորբոքում։
Պրոթեզը նրան ոչ թե փոխզիջում, այլ ազատություն էր թվում։
Էդուարդը այդ ծրագիրը չէր կիսում։
Նա նույնպես լսել էր պատմություններ մարդկանց մասին, որոնք երկար տարիներ պրոթեզ էին կրում և գոհ էին։
Բայց մի օր Լեոյին ասաց․
— Դու չգիտես, թե այդ մարդն ինչի հետ է համեմատում։ Գուցե մինչև պրոթեզը նրա վիճակն այնքան վատ էր, որ հիմա ամեն ինչ լավ է թվում։
Լեոն ուսերը թոթվեց։
— Կարևորը՝ չի ցավում։
Դրանով զրույցն ավարտվեց։
Եվս տասը տարի անցավ։
Էդուարդն ուներ բուժված ատամներ, մի քանի պսակ և առանձին բացակայող ատամներ։ Ոչինչ կատարյալ չէր։
Երբեմն նա կրկին ստիպված էր լինում բժշկի գնալ։
Գումար էր ծախսում։ Երբեմն բարկանում էր։ Երբեմն ասում էր, որ ստոմատոլոգիան անվերջ պատմություն է։
Բայց շատ ատամներ, որոնք նախկինում կարելի էր հեռացնել, շարունակում էին ծառայել։
Լեոյի համար աստիճանաբար եկավ այն պահը, որը մի ժամանակ գրեթե բոլոր խնդիրների լուծում էր պատկերացնում։
Մնացած ատամները քիչ էին։ Դրանց մի մասն արդեն հնարավոր չէր հուսալիորեն պահպանել։
Բժիշկը բացատրեց վերականգնման հնարավոր տարբերակները։
Կային ավելի բարդ և թանկ լուծումներ։ Կային իմպլանտների վրա հենվող տարբերակներ, եթե առողջական վիճակն ու կլինիկական իրավիճակը թույլ տային։ Կար նաև շարժական պրոթեզ։
Լեոն ընտրեց շարժական տարբերակը։
Երբ նա առաջին անգամ իրեն տեսավ հայելու մեջ, նրան դուր եկավ։
Ատամները հարթ էին երևում։ Կոկիկ։ Նույնիսկ ավելի լավ, քան տարիներ առաջ նրա սեփական ատամները։
Նա ժպտաց։
Եվ այդ պահին մտածեց, որ ամեն ինչ ճիշտ է արել։
Հետո փորձեց ուտել։
Եվ հասկացավ, որ արտաքին տեսքն ու զգացողությունը տարբեր բաներ են։
Պրոթեզին պետք էր սովորել։
Մի տեղ այն ճնշում էր։ Մի տեղ շարժվում։ Որոշ մթերքներ անհարմար էր ծամել։ Երբեմն զգացողություն էր առաջանում, կարծես բերանում օտար բան կա։
Մի քանի անգամ ստիպված եղավ գալ շտկման։
Աստիճանաբար ավելի հեշտ դարձավ։
Մի քանի ամիս անց Լեոն արդեն շատ ավելի լավ էր հարմարվում։
Նա իսկապես սովորեց։
Բայց մի օր իրեն բռնեց այն մտքի վրա, որ «սովորել» բառը մի ժամանակ բոլորովին այլ կերպ էր պատկերացնում։
Նա կարծում էր, որ պարզապես կմոռանա ատամների մասին։
Բայց պարզվեց, որ հիմա պետք է ուրիշ բաներ հիշել։
Ինչպես ուտել։
Ինչպես խնամել։
Ինչ անել, եթե պրոթեզը տրորում է։
Երբ գնալ շտկման։
Ինչը կարելի է հանգիստ ծամել, իսկ ինչը՝ ավելի զգույշ։
Ատամի ցավն իսկապես անհետացավ։
Բայց դրա հետ միասին ստոմատոլոգիան չանհետացավ։
Այն պարզապես ուրիշ դարձավ։
Եվս մի քանի տարի անցավ։
Լեոն և Էդուարդը շարունակում էին կողք կողքի աշխատել։
Մի օր ճաշի ժամանակ Լեոն երկար նայում էր, թե ինչպես է Էդուարդը խնձոր ուտում։
Հետո հարցրեց․
— Քո սեփական ատամներից ընդհանրապես քանի՞սն են մնացել։
Էդուարդը մտածեց։
— Չգիտեմ։ Կան սեփական, կան բուժված, կան պսակներ։ Մի քանիսը չկան։
— Եվ չե՞ն խանգարում։
— Երբեմն խանգարում են։ Երբեմն բուժում եմ։ Ինչպես բոլորի մոտ։
Լեոն քմծիծաղեց։
— Իսկ ես նախկինում կարծում էի, որ իզուր ես այդքան փող ծախսում դրանց վրա։
Էդուարդը նայեց նրան և ոչինչ չպատասխանեց։
Մի քանի րոպե անց Լեոն ինքը շարունակեց․
— Հիշո՞ւմ ես այն մարդուն, որն ասում էր, որ քսան տարի պրոթեզ է կրում և մոռացել է ատամների մասին։
— Հիշում եմ։
— Երևի չէր ստում։
— Կարծում եմ՝ չէր ստում։
— Պարզապես մնացածը չէր պատմել։
Էդուարդը գլխով արեց։
Ամբողջ տարբերությունը հենց դրանում էր։
Այդ մարդն իսկապես կարող էր գոհ լինել իր պրոթեզից։
Կարող էր դրա հետ քսան տարի ապրել և իր որոշումը ճիշտ համարել։
Բայց նա միայն իր կյանքն էր պատմում։
Ոչ Լեոյի կյանքը։
Գուցե մինչև պրոթեզը նրա մոտ մշտական ցավեր կային։
Գուցե գրեթե չէին մնացել ատամներ, որոնք իմաստ ուներ պահպանել։
Գուցե այլ հասանելի տարբերակ չկար։
Գուցե նա այնքան էր սովորել սահմանափակումներին, որ այլևս դրանք սահմանափակում չէր համարում։
Ուրիշի փորձը սուտ չէր։
Սխալը դա սեփական ապագայի խոստում համարելն էր։
Լեոն չէր կարծում, որ իր բոլոր որոշումները սխալ էին։
Որոշ ատամներ ամեն դեպքում պետք էր հեռացնել։
Երբեմն բուժման համար իսկապես փող չկար։
Երբեմն նա պարզապես ընտրում էր մի քանի դժվար տարբերակների միջև։
Բայց հիմա, հետ նայելով, նա ուրիշ բան էր հասկանում։
Երիտասարդ ժամանակ նա հաճախ միայն մեկ հարց էր տալիս․
— Ինչպե՞ս այսօր ազատվել ցավից։
Մինչդեռ երբեմն արժեր ևս մեկը հարցնել․
— Այս որոշումից տասը տարի անց ի՞նչ կմնա ինձ մոտ։
Էդուարդն էլ կատարյալ ստոմատոլոգիական կյանք չէր ապրել։
Նա չէր պահպանել բոլոր ատամները։
Չէր խուսափել ծախսերից։
Չէր խուսափել բուժումից։
Բայց նրա որոշումները ավելի հաճախ փորձ էին պահպանելու այն, ինչ դեռ իմաստ ուներ պահպանել։
Եվ երեսուն տարի անց նրանց միջև տարբերությունն այն չէր, որ մեկը մյուսից ավելի խելացի էր։
Ոչ էլ այն, որ մեկի մոտ ավելի շատ փող կար։
Պարզապես մեկը ավելի հաճախ ընտրում էր այսօրվա խնդրի վերջնական լուծումը։
Իսկ մյուսը ավելի հաճախ փորձում էր հասկանալ, թե այդ որոշումը վաղը ինչ կփոխի։
Այսօր մարդը տեղեկություն ստանալու շատ ավելի լայն հնարավորություններ ունի։
Կարելի է իմանալ բուժման տարբերակների մասին։
Կարելի է հարցնել ոչ միայն առավելությունների, այլև սահմանափակումների մասին։
Կարելի է բժշկին հարցեր տալ։
Կարելի է երկրորդ կարծիք ստանալ։
Համացանցը չի փոխարինում բժշկին, իսկ ուրիշների պատմությունները բժշկական խորհուրդ չեն դառնում։
Բայց այսօր մարդուն ավելի հեշտ է մենակ չմնալ պատահաբար լսած մեկ նախադասության հետ։
Հատկապես եթե որոշումն անդառնալի է։
Երբեմն ինչ-որ մեկն ասում է․
— Ես քսան տարի առաջ այդպես արեցի և երբեք չեմ զղջացել։
Դա կարող է լիովին անկեղծ ճշմարտություն լինել։
Բայց լուրջ որոշումից առաջ օգտակար է հիշել մի պարզ բան․
ուրիշի պատմությունը օգնում է հնարավոր ճանապարհ տեսնել, բայց չի ցույց տալիս, թե ինչպիսին կլինի հենց ձեր ճանապարհը։
Լեոն դա ուշ հասկացավ։
Էդուարդը պարզապես ավելի զգույշ էր գտնվել։
Իսկ երեսուն տարի անց երկուսն էլ համաձայնեցին մի բանում․
եթե ինչ-որ բան դեռ կարելի է ողջամտորեն պահպանել, արժե գոնե պարզել, թե այն պահպանելն իմաստ ունի՞։
Որովհետև շատ բան կարելի է փոխարինել։
Բայց փոխարինողն ու բնօրինակը միշտ նույնը չեն։
Պատմությունը հավաքական է և չի նկարագրում կոնկրետ պացիենտների։ Ատամը պահպանելու կամ հեռացնելու որոշումները ընդունվում են անհատապես՝ հետազոտությունից հետո։
Այս պատմությունը հավաքական կրթական օրինակ է՝ հիմնված ատամնաբուժական պրակտիկայում հանդիպող տիպիկ իրավիճակների վրա։ Այն չի նկարագրում կոնկրետ պացիենտի կամ իրական անհատական դեպք և չի փոխարինում զննմանը, ախտորոշմանը կամ անհատական խորհրդատվությանը։